PENGUIN BOOKS

Hanes Cymru

Y mae John Davies yn frodor o’r Rhondda. Fe’i addysgwyd mewn ysgolion yn Nhreorci, Bwlch-llan a Thregaron ac yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd, a Choleg y Drindod, Caergrawnt. Bu’n ddarlithydd yng Ngholegau Abertawe ac Aberystwyth ac am ddeunaw mlynedd ef oedd Warden Neuadd Pantycelyn, Aberystwyth. Ymhlith ei gyhoeddiadau y mae Cardiff and the Marquesses of Bute, Broadcasting and the BBC in Wales, The Making of Wales, Y Celtiaid a Cardiff: A Pocket Guide. Ef yw golygydd ymgynghorol Y Gwyddoniadur Cymreig. Daw ei wraig o Flaenau Gwent ac mae ganddynt ddwy ferch a dau fab.

Mapiau a Diagramau

1 Dosbarthiad cromlechi yng Nghymru

2 Dosbarthiad cylchoedd cerrig a meini hirion yng Nghymru

3 Dosbarthiad bryngaerau yng Nghymru

4 Y Gymru Rufeinig

5 Dosbarthiad cerrig ac arnynt arysgrifau o’r cyfnod 400–700

6 Brythoniaid a Saeson, 500–700

7 Y Teyrnasoedd Cynnar

8 Yr Eglwys Geltaidd

9 Llinachau teuluoedd brenhinol Cymru, 400–1400

10 Uno Cymru, 844–1063

11 Ymosodiadau’r Normaniaid ar Gymru, 1067–1099

12 Daliadaethau prif Arglwyddi’r Mers

13 Yr esgobaethau a’r mynachlogydd

14 Siart achau i ddarlunio’r cysylltiadau rhwng teuluoedd Aberffraw, Dinefwr a Mathrafal, a llinachau Plantagenet, Dunkeld, Lancaster, York, Tudur, Stuart a Valois

15 Cymru 1267: Cytundeb Trefaldwyn

16 Y Ddeddf ‘Uno’, 1536

17 Poblogaeth Cymru, 1801 a 1921

18 Diwydiant haearn maes glo’r de

19 Undebau Deddf y Tlodion, y Siroedd Cofrestru a’r Dosbarthiadau Cofrestru

20 Cymhariaeth rhwng siâp y boblogaeth yn y Gymru ddiwydiannol a’r Gymru wledig yn 1891

21 Chwareli llechi’r gogledd

22 Rheilffyrdd Cymru, 1839–1860

23 Rheilffyrdd Cymru erbyn 1914

24 Cyfrifiad Crefydd 1851

i Addoldai’r Eglwys Wladol

ii Addoldai’r Annibynwyr

iii Addoldai’r Bedyddwyr

iv Addoldai’r Methodistiaid Calfinaidd

v Addoldai’r Wesleaid

vi Addoldai’r Catholigion, yr Undodiaid a’r Mormoniaid

25 Maes glo’r gogledd

26 Y niferoedd a gyflogid ym maes glo’r gogledd, 1871–1971

27 Maes glo’r de

28 Nifer glowyr maes glo’r de, 1851–1987

29 Diweithdra yng Nghymru, Awst 1932

30 Unedau llywodraeth leol Cymru cyn 1974

31 Unedau llywodraeth leol Cymru, 1974–1996

32 Unedau llywodraeth leol Cymru oddi ar 1996

33 Y bleidlais ‘Ie’ yn 1997

34 Y bleidlais ‘Na’ yn 1997

35 Canran y boblogaeth a anwyd yng Nghymru yn ôl Cyfrifiad 2001

36 Canran y boblogaeth â’r gallu i siarad Cymraeg yn 2001

37 Y niferoedd â’r gallu i siarad Cymraeg yn 2001

Rhagair

Yn argraffiad cyntaf y gyfrol hon, olrheiniwyd y stori i fyny at flynyddoedd olaf y 1980au. Oddi ar hynny, daeth newidiadau helaeth i ran pobl Cymru, yn economaidd, yn gymdeithasol ac yn gyfansoddiadol – sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn flaenaf yn eu plith. Tra roedd yr argraffiad newydd hwn yn y wasg, pasiwyd Deddf Cymru (2006); gan bod y ddeddf yn rhoi pwerau lled-ddeddfwriaethol i’r Cynulliad Cenedlaethol, mae’n brawf pellach fod datganoli yn broses yn hytrach nag yn ddigwyddiad.

Mae’r argraffiad hwn yn cynnwys pennod ychwanegol sy’n ceisio asesu’r datblygiadau yng Nghymru yn ystod y chwarter canrif a mwy a aeth heibio. Heblaw am fân gywiriadau a diwygiadau, hanfod gweddill y testun yw’r hyn a gyhoeddwyd gyntaf yn 1990.

Wrth baratoi’r argraffiad hwn, cesglais ddyledion lu. Bu Richard Duguid o Gwmni Penguin yn hynod dreiddgar ac amyneddgar, a diolchaf hefyd am gymorth Simon Winder, Chloe Campbell a Rebecca Lee. Elwais ar arbenigedd John Rowlands ac ar sylwadau bachog Cynog Dafis. Bu pobl y Cyngor Llyfrau, Dewi Morris Jones yn arbennig, yn dra chymwynasgar. Unwaith eto, mae ’nyled pennaf i’m gwraig, Janet Mackenzie Davies. Hi a luniodd y mynegai a bu’n ddigon graslon i drafod gyda mi bob paragraff o’r gyfrol. Cyflwynwyd argraffiad cyntaf y gyfrol hon i’r olaf o’r hen genhedlaeth; cyflwynir yr argraffiad hwn i’r cyntaf o’r genhedlaeth newydd.

John Davies

Trelluest

Caerdydd

14 Mai 2006

Darllen Pellach

Tra oeddwn wrthi’n ysgrifennu’r gyfrol hon, nodais darddiadau’r dyfyniadau ynghyd â myrdd o gyfeiriadau at lyfrau ac erthyglau, ond buan y sylweddolais y byddai cyhoeddi’r nodiadau yn dwblu maint y gyfrol.

I’r sawl sydd am ddarllen yn helaeth yn y maes, ac sydd o fewn cyrraedd peiriant addas, y llyfryddiaeth safonol ar hanes Cymru yw rhestr drylwyr Philip Henry Jones, A Bibliography of the History of Wales (trydydd argraffiad, microfiche, 1988). Ceir nodiadau bywiog ar lyfrau ac erthyglau (Saesneg yn unig) yn Gwyn A. Williams, When was Wales? (1985). Hyd yma, ymddangosodd pedair cyfrol yn y gyfres ar hanes Cymru a gyhoeddir gan Wasg Clarendon a Gwasg Prifysgol Cymru, a cheir llyfryddiaethau gwerthfawr ym mhob un ohonynt. Gweler R. R. Davies, Conquest, Coexistence and Change, Wales, 1063–1415 (1986), Glanmor Williams, Recovery, Reorientation and Reformation, Wales, c. 1415–1462 (1987), Geraint H. Jenkins, The Foundations of Modern Wales, 1642–1760 (1987) a Kenneth O. Morgan, Rebirth of a Nation, Wales, 1880–1980 (1981). Ar y cyfnod i fyny at 1063, ceir rhestrau defnyddiol yn H. N. Savory ac eraill, Henebion Cymru (1976) a Wendy Davies, Wales in the Early Middle Ages (1982). Y rhagarweiniad gorau o hyd i’r cyfnod 1760–1880 yw cyfrolau llachar R.T. Jenkins, Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif a Hanes Cymru yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (ailargraffiadau, 1972), ond gweler hefyd draethawd llyfryddiaethol Gwyn A. Williams yn David Smith (gol.), A People and a Proletariat (1980).

Yng Nghylchgrawn Hanes Cymru (22 cyfrol oddi ar 1960), ceir adolygiadau cynhwysfawr, crynodebau o erthyglau a rhestrau o draethodau ymchwil anghyhoeddedig. Mae catalog llyfrau Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar gael ar safle we y llyfrgell.